از شگفتی سینمای ایران تا ابتذال معنا | روایات متفاوت از فیلم «پیر پسر»

راستان | «پیر پسر» به کارگردانی اکتای براهنی یکی از شگفتی‌های جشنواره امسال است؛ فیلمی که اجازه حضور در بخش رقابتی جشنواره را به دست نیاورد، اما نهایتا ۲۰ بهمن در برج میلاد به نمایش درآمد و با استقبال بی‌نظیر اهالی رسانه روبه‌رو شد. اکتای براهنی که چند سال قبل فیلم «پل خواب» را براساس رمان «جنایت و مکافات» فئودور داستایوفسکی ساخته بود، در «پیر پسر» باز هم منبع الهامش را دو اثر مهم داستایوفسکی قرار داده است. در شکل‌گیری شخصیت‌ها و موقعیت‌های «پیر پسر» می‌توانیم نشانه‌هایی از «برادران کارامازوف» و «ابله» را ببینیم. البته در منابع مورد استفاده فیلم، به شاهنامه فردوسی، ادیپ شهریار، پدران و پسران، هملت و پدر هم اشاره شده است؛ آثاری که در همگی روابط پدر و پسر اهمیت زیادی دارد. این فیلم همچنین توانسته است جوایز متعدد بین‌المللی از جمله بهترین فیلم از جشنواره روتردام و گالوی را کسب کند.

با وجود تحسین منتقدان و اهالی رسانه از «پیرپسر»، اما در این میان بودند منتقدانی که ساز مخالف زدند و نه تنها از این فیلم تمجید نکردند بلکه از آن به عنوان ابتذال سینما یاد کردند. در ادامه نظرات متفاوت منقدان سینما و اهالی رسانه در مورد «پیرپسر» را می‌خوانید.

سهام الدین بورقانی: اولین سکانس «پیرپسر» مخاطب را به‌سرعت به جهان مهیب فیلم پرتاب می‌کند و فیلم از همین نقطه چنان نفس‌گیر شروع می‌شود و صورت‌مسأله‌ای دشوار طرح می‌کند که البته در آن گریزی از تقدیر نیست. ویرانه‌ای که خانه نام دارد، عتیقه‌فروشی چرکینی که پر از نفس‌های مردانِ تاریخ‌گذشته است و مردسالاری پررنگی که در تاروپود فیلم درهم‌تنیده شده و صورت نمادین هم پیدا می‌کنند همه محصول هنرمندی است که داستان را رج به رج، یا حوصله و وسواس زیاد یافته است. مردانی که به‌دنبال عشق، هویت و نوری هستند تا تاریک‌خانه‌شان روشن شود و زنانی که یا قدرت رهایی از دایره تنگ و تیره سنت را ندارند و یا قربانی می‌شوند؛ همه اینها نتیجه دنیای مردسالاری است که جز تباهی عایدی دیگری ندارد. نه عشقی به سرانجام می‌رسد و نه اراده‌ای می‌تواند اندکی از نفرین‌شدگی این ویرانه و ساکنانش بکاهد؛ پول، اما تا بخواهی هست و با گشاده‌دستی تمام خرج می‌شود، اما سعادتی در کار نیست.

«پیرپسر» سه ساعت تمام نفس همه را در سینه‌ها حبس کرد و کسی پلک نزد و با تمام وجود فیلم را دیدند. میزانسن‌های دقیق، فیلمنامه پاکیزه، دیالوگ‌های پینگ‌پنگی جذاب، شخصیت‌های درست، فیلمبرداری استاندارد و حرفه‌ای، بازی‌های دقیق و حتی تیتراژ کم‌نظیر که تازه برای خودش نقطه اوج بود، چنان همه را مبهوت و متحیر کرده بود که نه کسی دوست داشت فیلم تمام شود و نه سالن را ترک کند. براهنی با این فیلم استاندارد‌ها را بالا برده و دستاورد‌های بسیار مهمی نصیب سینمای ایران کرده است. هرطور شده باید تلاش کرد تا فیلم روی پرده بیاید وگرنه ظلمی بزرگ در حق سینماست.

4 نکته از فیلم:

فیلمنامه و درام روانشناختی دقیق و کم‌نقص

بازی‌های فوق‌العاده و بازی بی‌نظیر حسن پورشیرازی

ترسیم درست جهان فیلم به همراه ریتم خوب

جسارت، وسواس و دقت بالای کارگردان

محمد تقی زاده: با توجه به پیشینه ادبی اکتای براهنی و پدرش، فیلمی به شدت ادبی است به این معنا که تمام اجزایش از قهرمان تا ضد قهرمان و شخصیت‌ها از ادبیات داستانی کلاسیک وام گرفته شده است. فیلم با مثابه یک رمان داستانی فصل معرفی شخصیت‌ها دارد، تعلیق بین پدر و پسر ایجاد میکند، عشق می‌افریند و رابطه عاشقانه را تصویر میکند و در نهایت کشمکش را دستمایه درام خود قرار می‌دهد تا ردپای ادبیات کلاسیک ایران و جهان به شکلی واضح در فیلم هویدا شود.

بازی حسن پور شیرازی از مهم‌ترین وجوه فیلم است، نقش‌افرینی که نه تنها بهترین بازی پورشیرازی بلکه یکی از بهترین بازی‌های تاریخ سینمای ایران است. یک بدمن واقعی و باورپذیر امروزی که به عنایت شخصیت‌پردازی در فیلمنامه و هدایت اکتای براهنی به کارکتری شیطان صفت و باور پذیر بدل میشود که ساعت‌ها پس از تماشای فیلم از یاد تماشاگر نخواهد رفت.

براهنی در سه ساعت و ده دقیقه فیلم خود فقط قصه نمیگوید و جهان خلق میکند. جهانی باورپذیر و با جزییات که لاجرم همراهی آن ممکن میشود و تماشاگر میخکوب به تماشای این پرفورمنس واقعی و پر فراز و فرود مینیشیند.

ساعت‌ها درباره درام شخصیت‌ها بازی‌ها و روابط آنها می‌توان حرف زد و نوشت، اما به طور تیتروار از مهمترین ویژگی‌های فیلم پیرپسر میتوان به کارگردانی درجه یک و پخته اکتای براهنی، فضای گرم و گیرای فیلم، بازی‌های درجه یک به خصوص پورشیرازی و عوامل محیطی از جمله صدا، نور، طراحی صحنه، موسیقی و فیلمبرداری آن اشاره کرد که جملگی در اختیار یک کل واحد قرار گرفته و مضامین فیلمنامه را انتقال دادند.

3 نکته از فیلم:

بازی پورشیرازی

نقش ادبیات در فیلم

پیشرفت کارگردانی

طبق گفته منتقدان مهم‌ترین نکته قابل توجه «پیرپسر» بازی اعجاب‌آورِ «حسن پورشیرازی» بود. حضور این بازیگر ورای تمامی کلاس‌های بازیگری می‌تواند باشد. علی‌رغم سلایق متفاوت مخاطبین پس از تماشای «پیرپسر»، اکثریت منتقدان و سینماگران در یک نقطه، اتفاق نظر داشتند و آن‌هم بازی شگفت‌انگیزِ «پورشیرازی» در این فیلم است.
حسین لامعی نوشت: «بازی حسن پورشیرازی در پیرپسر از بُهت‌آورترین و برترین بازی‌های تاریخ مردان سینمای ایران است و رُک‌تر بگویم نقش آفرینی او در «پیرپسر» از برترین‌های تاریخ سینمای دنیاست. در کنار لینو ونتورا، پاچینو، دی‌لوئیس، دنیرو، آنتونی پرکینز و…»

علی بحرینی نوشت: «حسن پورشیرازی با پیرپسر دیوانه‌مان می‌کند. عجب بازیگری، عجب بازیگری، عجب بازیگری. بازی او در «پیرپسر» می‌تواند تحسین بزرگترین کارگردانان و بازیگران جهان را به همراه داشته باشد.»

رعنا آزادی‌ور نوشت: «بازی حسن پورشیرازی در پیرپسر، هرلحظه خلق است و شگفتی و نبوغ.»

در این میان روزنامه فرهیختگان، اما با لحن بسیار تندی فیلم را کوبیده و از آن به عنوان ابتذال معنا یاد کرده است.

بخشی از نوشته ایمان عظیمی، خبرنگار گروه فرهنگ را می‌خوانید:

هیچ اشکالی ندارد که آدم‌ها برای ستایش شدن و جلب توجه پشت دوربین قرار بگیرند، اما آنها بهتر است برای رسیدن به این مرتبه حتی اگر اثر قائم به ذات و خودبسنده‌ای نمی‌سازند، لااقل دست به دامان غولی همچون داستایفسکی هم نشوند. انتقال مضامین موردنظر این نویسنده بزرگ به مدیوم سینما کار به‌غایت سختی است و کم‌تر کسانی تاکنون توانسته‌اند به‌سادگی از پس آن بربیایند، از طرف دیگر بهره‌برداری از بعضی مفاهیم به دلیل ذهنی بودنشان اساساً ممکن نیست و ما به‌عنوان مخاطب برای درک آنها باید به سراغ سرچشمه اصلی برویم و به فهمی اصیل از تماتیک داستان دست پیدا کنیم، زیرا سینماگران با تقلیل واقعه به اموری مصرفی ارزش آن را پایین می‌آورند و مطالعه شاهکار‌های ادبی را به امری علی‌السویه تبدیل می‌کنند. اقتباس وقتی معنا دارد که آن رمان یا داستان کوتاه بسیار ابژکتیو و عینی باشد و به درد استفاده در مدیوم تصویر بخورد. از آن مهم‌تر، کتاب باید نقصی در وجود خود داشته باشد تا با اتکا به سینما آن را برطرف کند و حیاتش را ادامه دهد. در مورد «پیر‌پسر» این مسئله صدق نمی‌کند، چون سقف «برادران کارامازوف» آنقدر بلند است که قامت کوتاه فیلم به آن نمی‌رسد و اثر برای خریدن توجه تنها با مضمون «پدرکُشی» موجود در کتاب بازی می‌کند.

درواقع فیلم به این دلیل یکدست نیست که بتواند زمان ۱۹۰ دقیقه‌ای خود را منطقی جلوه دهد و این توهم را جا بیندازد که من هم مانند شانتال آکرمن در «ژان دیلمان» یا برناردو برتولوچی در «۱۹۰۰» می‌خواهم «حرف» مهم بزنم و شما باید جدی‌اش بگیرید. اما کارگردان نسبتاً جوان ما شاید نمی‌داند که ساخت یک اثر ۱۹۰ دقیقه‌ای باید در ابتدا توجیه دراماتیک و سینمایی داشته باشد و در ادامه باید به اندازه همان ۱۹۰ دقیقه، شخصیت بسازد و پیرنگ جان‌دار، خودبسنده و اساسی‌ای داشته باشد. این درصورتی است که «پیرپسر» با کنایه‌های سیاسی، فانتزی‌های جنسی غلام و صحنه‌های به‌اصطلاح عاشقانه، ولی کال و نرسیده میان علی و رعنا و ایضاً ارجاع به حرف‌های ترامپ در مورد خاورمیانه کارش را پیش می‌برد و سطح ترشح دوپامین تماشاگرانش را بالا می‌برد.